Friday, September 11, 2026

9:48 AM

कल्याण-डोंबिवलीतील प्रशांत आंगणे आर्थिक घोटाळा: हजारो गुंतवणूकदारांना मोठा धक्का



“रिस्क है तो इश्क है” हा डायलॉग Scam 1992 या वेब सिरीजनंतर चांगलाच लोकप्रिय झाला. पण शेअर मार्केट आणि गुंतवणुकीच्या नावाखाली घेतलेली रिस्क जर चुकीच्या व्यक्तीवर विश्वास ठेवून घेतली, तर त्याची किंमत सामान्य माणसाला आयुष्यभर मोजावी लागू शकते.

कल्याण-डोंबिवली परिसरातून समोर आलेल्या प्रशांत आंगणे यांच्याशी संबंधित कथित आर्थिक फसवणुकीच्या प्रकरणामुळे सध्या मोठी खळबळ उडाली आहे. माध्यमांमध्ये प्रसिद्ध झालेल्या माहितीनुसार, शेअर बाजार आणि विविध गुंतवणूक योजनांमध्ये मोठ्या परताव्याचे आमिष दाखवून हजारो लोकांकडून मोठ्या प्रमाणावर पैसे घेतल्याचा आरोप आहे.

या कथित घोटाळ्याची व्याप्ती ₹1,000 कोटी ते ₹2,000 कोटींच्या आसपास असल्याचे काही वृत्तांमध्ये सांगण्यात आले आहे. मात्र, नेमकी रक्कम आणि गुंतवणूकदारांची संख्या अधिकृत तपासातूनच स्पष्ट होणे अपेक्षित आहे.

प्रशांत आंगणे कोण आहेत?

उपलब्ध माहितीनुसार, प्रशांत आंगणे आणि त्यांची पत्नी पल्लवी आंगणे यांचा Konkan Smart Shares and Stock Brokers Private Limited या कंपनीशी संबंध होता. कंपनीच्या माध्यमातून शेअर बाजार आणि गुंतवणुकीशी संबंधित योजना लोकांसमोर मांडण्यात आल्याचे सांगितले जाते.

मुंबईतील माहीम, भांडूप आणि डोंबिवली परिसरात कंपनीची कार्यालये किंवा शाखा असल्याचा उल्लेख करण्यात आला आहे. लोकांचा विश्वास संपादन करण्यासाठी आकर्षक मार्केटिंगचा वापर करण्यात आल्याचेही ट्रान्सक्रिप्टमध्ये नमूद आहे.

मोठ्या परताव्याचे आकर्षक आमिष

या कथित फसवणुकीतील सर्वात महत्त्वाचा भाग म्हणजे गुंतवणुकीवर मिळणाऱ्या मोठ्या परताव्याचे आश्वासन.

काही योजनांमध्ये वर्षाला 30 टक्के, 70 टक्के आणि काही वेळा 84 टक्क्यांपर्यंत परतावा देण्याचे दावे करण्यात आल्याचे सांगितले जाते. एखाद्या व्यक्तीने कमी रकमेचे मोठ्या रकमेत रूपांतर केल्याचे उदाहरण देणारे पॅम्पलेट्सही वितरित करण्यात आल्याचा उल्लेख आहे.

याशिवाय सेमिनार, संवाद कार्यक्रम, YouTube व्हिडिओ आणि मोबाईल अॅपच्या माध्यमातून गुंतवणूकदारांमध्ये विश्वास निर्माण करण्यात आल्याचे सांगितले जाते.

सामान्य गुंतवणूकदारांसाठी अशा प्रकारचे मार्केटिंग प्रभावी ठरू शकते. विशेषतः निवृत्त नागरिक, मध्यमवर्गीय कुटुंबे आणि गृहिणी आपली बचत सुरक्षितपणे वाढवण्याच्या उद्देशाने अशा योजनांकडे आकर्षित होऊ शकतात.

2023 मधील ₹2.77 कोटींचे प्रकरण

प्रशांत आंगणे यांच्याशी संबंधित आर्थिक फसवणुकीचे प्रकरण यापूर्वीही समोर आले होते. 2023 मध्ये सुमारे ₹2.77 कोटींच्या कथित फसवणुकीचे प्रकरण नोंदवण्यात आल्याचा उल्लेख आहे.

या प्रकरणातील एका तक्रारीमध्ये भांडूप येथील 65 वर्षीय अशोक कांबळे यांचे नाव समोर येते.

अशोक कांबळे यांनी केली होती तक्रार

मिळालेल्या माहितीनुसार, अशोक कांबळे एका मित्राच्या माध्यमातून कंपनीच्या योजनेशी जोडले गेले. त्यांनी जून 2021 मध्ये कथित Old is Gold योजनेत ₹3.5 लाख गुंतवले.

त्यांना गुंतवणुकीवर परतावा मिळण्याचे आश्वासन देण्यात आले होते. मात्र, ठरलेल्या वेळेत पैसे न मिळाल्याने त्यांनी कंपनीकडे चौकशी करण्यास सुरुवात केली.

यावेळी कंपनी अडचणीच्या काळातून जात आहे, NSE कडून ऑडिट सुरू आहे किंवा तांत्रिक कारणांमुळे ट्रेडिंग टर्मिनल बंद आहे, अशी विविध कारणे सांगण्यात आल्याचा आरोप आहे.

पाठपुरावा केल्यानंतर कांबळे यांना सुमारे ₹1.75 लाख परत मिळाले. मात्र, उर्वरित रक्कम आणि अपेक्षित परतावा मिळाला नसल्याचे सांगितले जाते.

यानंतर त्यांनी जानेवारी 2023 मध्ये पोलिसांकडे तक्रार दाखल केली.

प्रशांत आंगणे यांना 2023 मध्ये अटक

या तक्रारीनंतर आर्थिक गुन्हे शाखेने मे 2023 मध्ये प्रशांत आंगणे यांना अटक केल्याचे ट्रान्सक्रिप्टमध्ये नमूद आहे.

त्या वेळी अनेक गुंतवणूकदारांनी तक्रारी केल्याचे सांगितले जाते. त्यांच्या पत्नी पल्लवी आंगणे यांचाही कंपनीच्या संचालक म्हणून या प्रकरणात उल्लेख करण्यात आला आहे.

तपासादरम्यान ही फसवणूक सुरुवातीला समोर आलेल्या ₹2.77 कोटींपेक्षा मोठी असू शकते, अशी शक्यता व्यक्त करण्यात आल्याचेही सांगितले जाते.

जामिनानंतर पुन्हा कथित आर्थिक जाळे

ट्रान्सक्रिप्टनुसार, पुढील काळात जुन्या गुंतवणूकदारांचे पैसे अडकलेले असतानाच त्यांच्याशी पुन्हा संपर्क करण्यात आला.

यावेळी Progain Rental Services नावाच्या नवीन कंपनीचा उल्लेख करण्यात आला आहे.

कथितरित्या गुंतवणूकदारांना असे सांगण्यात आले की जुन्या योजनेत अडकलेली मूळ रक्कम परत मिळवायची असेल, तर पुन्हा काही अतिरिक्त रक्कम जमा करावी लागेल.

काही गुंतवणूकदारांकडून 10 टक्के, 30 टक्के किंवा 50 टक्के अतिरिक्त रक्कम मागितल्याचे आरोप करण्यात आले आहेत. त्याबदल्यात जुनी रक्कम परत मिळण्यासोबतच नवीन गुंतवणुकीवर मोठा मासिक परतावा देण्याचे आश्वासन दिल्याचे सांगितले जाते.

अडकलेले पैसे परत मिळवण्याच्या आशेने पुन्हा गुंतवणूक

ही पद्धत सर्वात धोकादायक ठरू शकते. कारण एखाद्या व्यक्तीचे आधीच लाखो रुपये अडकले असतील, तर ते पैसे परत मिळवण्यासाठी ती व्यक्ती आणखी पैसे देण्याची शक्यता वाढते.

ट्रान्सक्रिप्टनुसार, काही कुटुंबांनी कर्ज घेतले, सोन्याचे दागिने विकले, घर गहाण ठेवले किंवा निवृत्तीची बचत वापरली असल्याचा दावा करण्यात आला आहे.

मात्र, या सर्व दाव्यांची अधिकृत पुष्टी तपास यंत्रणांकडून होणे आवश्यक आहे.

कल्याण-डोंबिवलीतील हजारो गुंतवणूकदार अडकल्याचा दावा

या कथित नव्या योजनेत कल्याण आणि डोंबिवली परिसरातील सुमारे 5,000 गुंतवणूकदार अडकले असल्याचा दावा ट्रान्सक्रिप्टमध्ये करण्यात आला आहे.

यापैकी सुमारे 3,000 लोकांनी चेकद्वारे आणि 2,000 पेक्षा अधिक लोकांनी रोख स्वरूपात पैसे दिल्याचे सांगितले जाते.

ही संख्या आणि आर्थिक नुकसानाची अंतिम आकडेवारी अधिकृत तपासानंतरच निश्चित होऊ शकते.

ऑगस्ट 2025 नंतर परतावे थांबल्याचा आरोप

कथितरित्या सुरुवातीच्या काळात काही गुंतवणूकदारांना परतावा मिळत होता. त्यामुळे योजनेवरील विश्वास कायम राहिला.

मात्र, ऑगस्ट 2025 च्या आसपास परतावे थांबले असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. त्यानंतर पैसे मागणाऱ्या गुंतवणूकदारांना आणखी काही काळ पैसे होल्डवर ठेवण्यास सांगण्यात आले आणि त्याबदल्यात 7.5 टक्के परतावा देण्याचे आश्वासन दिल्याचे ट्रान्सक्रिप्टमध्ये म्हटले आहे.

मात्र, तीन महिने उलटूनही पैसे मिळाले नसल्याचा आरोप गुंतवणूकदारांनी केला आहे.

पीडित गुंतवणूकदारांनी तयार केला ‘नारीशक्ती’ ग्रुप

पैसे अडकलेल्या गुंतवणूकदारांनी एकत्र येण्यास सुरुवात केली. रसिका सावंत नावाच्या पीडित महिलेने इतर महिलांना संघटित करण्यासाठी ‘नारीशक्ती’ नावाचा Telegram ग्रुप तयार केल्याचा उल्लेख आहे.

या ग्रुपच्या माध्यमातून अनेक पीडित गुंतवणूकदार एकत्र आले आणि त्यांनी आपल्यासोबत झालेल्या कथित फसवणुकीविरोधात आवाज उठवण्यास सुरुवात केली.

पोलिसांकडे तक्रारी आणि तपासाला वेग

ट्रान्सक्रिप्टनुसार, 100 पेक्षा जास्त पीडित गुंतवणूकदारांनी ठाणे आर्थिक गुन्हे शाखा आणि डोंबिवलीतील रामनगर पोलिसांकडे तक्रारी दाखल केल्या आहेत.

या प्रकरणाची चौकशी सुरू असल्याचे सांगितले जाते. नेमकी किती रक्कम जमा झाली, किती गुंतवणूकदार प्रभावित झाले आणि पैशांचा वापर कुठे झाला, यासारख्या प्रश्नांची उत्तरे तपासातून समोर येणे महत्त्वाचे आहे.

गुंतवणूकदारांनी कोणती काळजी घ्यावी?

या संपूर्ण प्रकरणातून सामान्य गुंतवणूकदारांनी एक महत्त्वाचा धडा घ्यायला हवा.

शेअर मार्केटमध्य

9:43 AM

Kalyan-Dombivli Investment Scam: From Individual Complaints to Alleged ₹1,000 Crore Web

The Individual Case That Started It All

On September 6, 2026, the Ramnagar police station in Dombivli logged what initially appeared to be an isolated complaint. The First Information Report named Progain Rental and Marketing Services Private Limited and six individuals — Sanjay Nar, Prashant Jagdish Angane, Pallavi Angane, Laxman Yadav, Jitu Gala, and Priya Vishwakarma — in connection with an alleged fraud involving 68 investors and approximately ₹7.09 crore.

According to the report, police invoked the Maharashtra Protection of Interest of Depositors (MPID) Act, suggesting authorities believe money was accepted as deposits and not returned, rather than lost through legitimate business risk. The allegations remain unproven in court.



The case gained particular attention due to the detailed testimony of Rupesh Saigaonkar, a street-food vendor from Malad. Saigaonkar alleged he first invested ₹5,000 with the scheme in 2018, later writing a cheque for ₹3 lakh attracted by promises of roughly 5% interest. When payouts stalled and the office reportedly closed, he was allegedly asked to sign a notarised personal-loan document. By 2023, Saigaonkar claimed ₹5.37 lakh remained outstanding; after meeting Angane following a bail hearing in a separate matter, he allegedly issued another cheque for ₹80,550 for repayment over 22 months — neither of which he claims arrived.

The Pattern Across Multiple Schemes

Investigators allege this was not an isolated incident but part of a broader pattern. Prashant Jagdish Angane was previously arrested and released on bail in a separate case involving Concunsmart Shares and Stock Broker Private Limited, which reportedly concerned 52 investors and about ₹2.77 crore. Police have characterized the Progain matter as distinct, though the personnel overlap is evident.

The alleged modus operandi, as described in complaints, follows a recurring cycle:

  1. Initial investments accepted with promises of returns (often cited as 5%)
  2. When payouts are delayed or stopped, investors are asked to invest additional amounts (ranging from 10-50% of blocked funds) to "recover" their money
  3. Some investors report receiving payments for a few months before returns halt again
  4. New schemes are launched under different company names (Concusmart, Progain Rental Services, etc.)
  5. The cycle repeats with fresh promises and deadlines

Scaling Up: The Larger Allegations

While the Dombivli police complaint focuses on 68 investors and ₹7 crore, separate reports suggest a significantly larger scale. The Mumbai Mirror and other outlets have reported allegations of a scam potentially involving ₹1,000-2,000 crore and approximately 5,000 investors across Kalyan-Dombivli.

According to these reports, of the estimated 5,000 investors:

  • Around 3,000 allegedly made payments through cheques
  • Nearly 2,000 are claimed to have invested in cash

Investor Rasika Sawant, who allegedly formed a Telegram group called 'Narishakti' to organize affected investors, described how the scheme reportedly evolved: after ConcunSmart, investors were moved to Progain Rental Services following Angane's arrest and bail in an earlier case. Complaints allege investors were subsequently asked to pay another 15% toward their blocked money, with some receiving payments for months before returns stopped again.

From August 2025, fresh investments were allegedly collected on the promise of 5% returns — then halted without notice. Investors were then reportedly asked to keep their money on hold for three months in exchange for a promised 7.5% payout.

The Human Impact

Beyond the financial figures, the alleged human cost is what resonates most deeply in the community. Multiple complainants describe severe financial distress, with senior citizens claiming they mortgaged homes, borrowed money, or placed retirement savings into the schemes.

"For six years, we have been putting in money again and again in the hope that our original investment will come back. Every time, we are given a new scheme, a new deadline and a new assurance. But when payments stop, we are left with the same question: where has our money gone?"

Meena Agashe, whose mother Shanta Nair is allegedly bedridden with osteoporosis

Meena Agashe alleges her 77-year-old mother Shanta Nair, suffering from osteoporosis and multiple bone injuries, invested her life savings believing she would receive timely returns for medicines and decent living. Since 2021, Agashe claims her mother has not received any return, leaving her "without any means of survival."

Another complainant, 77-year-old Peter Rodrigues, is allegedly facing the prospect of losing his house after investing his money in the scheme.

Sawant alleges intimidation and pressure to delete the 'Narishakti' Telegram group, referencing a video in which Angane allegedly spoke about his contacts and influence.

Investor Demands and Official Response

The aggrieved investors have presented specific demands to authorities:

  • Scrutiny of financial transactions, bank accounts, and assets linked to the implicated companies
  • An impartial investigation into the alleged fraud
  • Recovery of their invested money
  • Protection against alleged threats or pressure

They have also announced plans for peaceful protests and fasting, stating that repeated attempts to secure answers and recover savings through conventional channels have failed.

Regarding official response, reports indicate mixed experiences. Initially, some complainants alleged police officials were not assisting them adequately. However, more recent accounts suggest the Economic Offences Wing (EOW), Thane, and Ramnagar police have initiated inquiries.

Authorities state the matter is under investigation and have sought further details and documents from complainants to assist the probe. No arrests have been confirmed in connection with the larger allegations as of the latest reports.

Legal Context and Challenges

The invocation of the MPID Act in the Dombivli case is significant. This legislation is designed to protect depositors when companies allegedly fail to return deposited funds, setting a lower bar than proving fraudulent intent at the outset. Under this act, authorities can freeze assets and build a case while the deeper question of whether a Ponzi scheme or deliberate fraud existed proceeds in parallel.

Investigators face several challenges in building their case:

  • Tracing fund flows across multiple alleged company entities and time periods
  • Determining whether genuine business activity existed that later collapsed
  • Separating allegations from provable facts in court
  • Addressing potential jurisdictional issues if operations extended beyond local police jurisdiction

For the investors, the path to recovery remains uncertain and likely protracted, involving civil proceedings, potential criminal trials, and the lengthy process of asset seizure and distribution — if any recoverable assets are found.

Friday, August 7, 2026

9:52 PM

GST ITC Credit Note Scam: कैसे आपके GST Input Tax Credit की चोरी हो सकती है? जानिए पूरा मामला, बचाव के तरीके और जरूरी सावधानियां


 

Table of Contents

  1. GST ITC Credit Note Scam क्या है?
  2. Input Tax Credit (ITC) क्या होता है?
  3. सामने आया नया GST Scam
  4. पूरा मामला कैसे सामने आया?
  5. GSTR-2B में दिखाई दिया संदिग्ध Credit Note
  6. Fake Invoice और Fake Credit Note का खेल
  7. IMS (Invoice Management System) कैसे काम करता है?
  8. Deemed Acceptance क्या है?
  9. छोटे अमाउंट का बड़ा Scam कैसे बन सकता है?
  10. Fake Billing Chain कैसे तैयार होती है?
  11. Taxpayers को क्या नुकसान हो सकता है?
  12. किन बातों पर सबसे ज्यादा ध्यान देना चाहिए?
  13. निष्कर्ष
  14. FAQs

GST ITC Credit Note Scam क्या है?

भारत में GST लागू होने के बाद टैक्स सिस्टम पहले की तुलना में अधिक डिजिटल और पारदर्शी हुआ है। लेकिन जैसे-जैसे डिजिटल सिस्टम विकसित होते हैं, वैसे-वैसे साइबर अपराधी और धोखेबाज भी नई-नई तकनीकों का इस्तेमाल करने लगते हैं।

हाल ही में एक टैक्स विशेषज्ञ ने अपने अनुभव के आधार पर एक ऐसे संभावित पैटर्न की ओर ध्यान आकर्षित किया जिसमें Input Tax Credit (ITC) से जुड़े संदिग्ध Credit Notes दिखाई दिए। उनके अनुसार, यदि कोई टैक्सपेयर अपने IMS, GSTR-2B और GSTR-3B की नियमित जांच नहीं करता, तो छोटे-छोटे Credit Notes के कारण उसके ITC पर असर पड़ सकता है। उन्होंने इसे GST पोर्टल के एक संभावित तकनीकी लूपहोल के रूप में प्रस्तुत किया।

ध्यान दें कि यह सामग्री एक वीडियो में बताए गए अनुभव और विश्लेषण पर आधारित है। इसमें वर्णित तकनीकी समस्या और संभावित स्कैम का वर्णन स्रोत के दावों के अनुसार है।


Input Tax Credit (ITC) क्या होता है?

GST व्यवस्था में जब कोई व्यापारी सामान या सेवाएं खरीदता है, तो वह GST का भुगतान करता है।

बाद में जब वही व्यापारी अपने ग्राहक को सामान बेचता है, तब वह पहले से चुकाए गए GST को अपने आउटपुट टैक्स से समायोजित कर सकता है।

इसी समायोजन को Input Tax Credit (ITC) कहा जाता है।

उदाहरण के लिए—

यदि आपने ₹10,000 का माल खरीदा और उस पर ₹1,800 GST दिया, तो भविष्य में बिक्री के समय यही ₹1,800 आपके टैक्स दायित्व से घट सकता है।

यही ITC व्यापारियों के लिए बेहद महत्वपूर्ण होता है।


सामने आया नया GST Scam

वीडियो में बताया गया कि एक टैक्सपेयर ने अपने GSTR-2B में एक ऐसा Credit Note देखा जो उसकी किसी वास्तविक खरीद से संबंधित नहीं था।

पहली नजर में यह सामान्य गलती लग सकती थी क्योंकि कई बार गलत GSTIN दर्ज होने के कारण भी ऐसा हो सकता है।

लेकिन जांच करने पर कुछ बातें असामान्य लगीं—

  • संबंधित पार्टी हाल ही में रजिस्टर हुई थी।
  • उसने बहुत कम समय में हजारों इनवॉइस और Credit Notes जारी किए थे।
  • Credit Note की राशि वास्तविक Invoice से मेल नहीं खा रही थी।

इन्हीं कारणों से इसे एक संभावित स्कैम का हिस्सा माना गया।


पूरा मामला कैसे सामने आया?

टैक्स विशेषज्ञ के अनुसार उन्हें अपने क्लाइंट के GSTR-2B में—

  • एक अनजान सप्लायर का Credit Note मिला।
  • उसी सप्लायर का एक छोटा Invoice भी मौजूद था।
  • लेकिन Credit Note की राशि Invoice से अधिक थी।

सामान्य परिस्थितियों में Credit Note मूल Invoice से जुड़ा होना चाहिए।

यहीं से शक शुरू हुआ कि कहीं कोई तकनीकी कमजोरी का फायदा तो नहीं उठाया जा रहा।


GSTR-2B में दिखाई दिया संदिग्ध Credit Note

वीडियो के अनुसार—

  • सप्लायर सितंबर 2025 में रजिस्टर हुआ।
  • रजिस्ट्रेशन के तुरंत बाद हजारों Invoice जारी किए।
  • साथ ही हजारों Credit Notes भी अपलोड कर दिए।

यदि कोई नया व्यवसाय इतने कम समय में इतनी बड़ी संख्या में Credit Notes जारी करे, तो यह सामान्य व्यापारिक गतिविधि से अलग प्रतीत हो सकता है।

इसी आधार पर लेखक ने इसे संभावित फर्जी गतिविधि बताया।


Fake Invoice और Fake Credit Note का खेल

वीडियो में समझाया गया कि कथित तौर पर—

  1. पहले छोटी राशि का Invoice अपलोड किया जाता है।
  2. फिर उससे अधिक राशि का Credit Note दर्ज किया जाता है।
  3. यदि टैक्सपेयर IMS में उसे समय रहते Reject नहीं करता, तो Deemed Acceptance की स्थिति बन सकती है।
  4. इससे उसके ITC पर असर पड़ सकता है।

लेखक के अनुसार यह प्रक्रिया छोटे-छोटे अमाउंट में होने के कारण कई टैक्सपेयर की नजर से बच सकती है।


IMS (Invoice Management System) कैसे काम करता है?

GST पोर्टल पर IMS एक महत्वपूर्ण सुविधा है।

यह टैक्सपेयर को यह तय करने का विकल्प देता है कि—

  • Invoice स्वीकार करना है।
  • Reject करना है।
  • Pending रखना है।

यदि टैक्सपेयर समय पर कार्रवाई नहीं करता, तो कुछ स्थितियों में सिस्टम स्वतः आगे बढ़ सकता है।

इसीलिए नियमित रूप से IMS की जांच करना अत्यंत आवश्यक माना जाता है।


Deemed Acceptance क्या है?

वीडियो में बताया गया कि यदि टैक्सपेयर अपने IMS को नियमित रूप से नहीं देखता और सीधे GSTR-3B फाइल कर देता है, तो Credit Notes का प्रभाव उसके ITC पर पड़ सकता है।

लेखक ने इसे संभावित जोखिम बताया और टैक्सपेयर को हर महीने GSTR-2B तथा IMS की समीक्षा करने की सलाह दी।

10. छोटे ₹50–₹100 का Credit Note लाखों का Scam कैसे बन सकता है?

पहली नजर में यदि आपके GSTR-2B में ₹50, ₹80 या ₹100 का अतिरिक्त Credit Note दिखाई देता है, तो अधिकांश व्यापारी इसे नजरअंदाज कर देते हैं। यही वह जगह है जहां वीडियो के अनुसार संभावित स्कैम शुरू हो सकता है।

वीडियो में बताया गया है कि यदि हजारों GSTIN पर ऐसे छोटे-छोटे Credit Notes अपलोड किए जाएं और उनमें से केवल 10–20% टैक्सपेयर भी बिना जांच किए GSTR-3B फाइल कर दें, तो कुल ITC की राशि बहुत बड़ी हो सकती है। लेखक का दावा है कि छोटे-छोटे अमाउंट मिलकर लाखों या करोड़ों रुपये के बराबर हो सकते हैं।

उदाहरण के लिए—

  • 20,000 GST नंबर
  • प्रति GST नंबर ₹100 अतिरिक्त Credit Note
  • यदि 2,000 लोग भी बिना जांच स्वीकार कर दें

तो कुल ITC प्रभाव लगभग ₹2 लाख तक पहुंच सकता है। बड़े स्तर पर यह राशि और अधिक हो सकती है।


Fake Billing Chain कैसे बन सकती है?

वीडियो के अनुसार, कथित तौर पर स्कैम का अगला चरण फर्जी बिलिंग चेन तैयार करना हो सकता है।

संभावित प्रक्रिया इस प्रकार बताई गई है—

  1. फर्जी GST नंबरों पर Invoice अपलोड करना।
  2. उनसे जुड़े अधिक राशि वाले Credit Notes जारी करना।
  3. कुछ टैक्सपेयर द्वारा अनजाने में उन्हें स्वीकार कर लेना।
  4. प्राप्त ITC का उपयोग आगे फर्जी B2B बिलिंग में करना।

लेखक का कहना है कि इससे टैक्सपेयर का ITC प्रभावित हो सकता है, जबकि कथित रूप से दूसरे पक्ष द्वारा उसका लाभ उठाया जा सकता है।


यह मामला गंभीर क्यों माना जा रहा है?

इस प्रकार की गतिविधि पहली नजर में बहुत छोटी लग सकती है।

लेकिन यदि—

  • हजारों टैक्सपेयर प्रभावित हों,
  • प्रत्येक से ₹50–₹500 तक ITC का अंतर आए,
  • और यह प्रक्रिया लगातार चलती रहे,

तो कुल राशि काफी बड़ी हो सकती है।

इसी कारण वीडियो में इसे संभावित बड़े वित्तीय जोखिम के रूप में प्रस्तुत किया गया है।


GSTR-1 की Table 9B क्या है?

वीडियो में विशेष रूप से GSTR-1 की Table 9B का उल्लेख किया गया है।

लेखक के अनुसार, आधिकारिक फॉर्म के निर्देशों में Credit Note जारी करते समय मूल Invoice (Original Invoice) की जानकारी देना आवश्यक बताया गया है। हालांकि, उनका दावा है कि पोर्टल के इंटरफ़ेस में यह जानकारी अनिवार्य रूप से नहीं मांगी जा रही, जिससे संभावित दुरुपयोग की संभावना बन सकती है।

यह लेखक का तकनीकी विश्लेषण है, जिसे संबंधित अधिकारियों द्वारा सत्यापित किया जाना आवश्यक होगा।


Original Invoice Linking क्यों महत्वपूर्ण है?

यदि प्रत्येक Credit Note सीधे Original Invoice से लिंक हो—

  • गलत Credit Note जोड़ना कठिन हो जाएगा।
  • अतिरिक्त राशि दर्ज करना आसान नहीं रहेगा।
  • टैक्सपेयर तुरंत अंतर पहचान सकेगा।
  • Fraud Detection अधिक प्रभावी हो सकती है।

वीडियो में भी यही सुझाव दिया गया है कि Credit Note को मूल Invoice से तकनीकी रूप से जोड़ना अधिक सुरक्षित व्यवस्था हो सकती है।


IMS को नियमित रूप से चेक करना क्यों जरूरी है?

कई व्यवसाय हर महीने केवल—

  • GSTR-2B डाउनलोड करते हैं।
  • सीधे GSTR-3B फाइल कर देते हैं।

लेकिन वीडियो के अनुसार यही सबसे बड़ी गलती हो सकती है।

यदि IMS में मौजूद दस्तावेजों की समीक्षा नहीं की गई, तो अनजान Credit Note या Invoice समय रहते पकड़ में नहीं आ सकते।


किन संकेतों पर तुरंत ध्यान दें?

यदि आपके GSTR-2B या IMS में निम्न बातें दिखाई दें, तो जांच अवश्य करें—

✔ अनजान Supplier

ऐसी पार्टी जिससे आपने कभी खरीदारी नहीं की।

✔ नया GST Registration

हाल ही में बनी कंपनी लेकिन हजारों Invoice जारी।

✔ Credit Note की राशि Invoice से अधिक

यह सामान्य व्यापारिक व्यवहार नहीं माना जाता।

✔ बार-बार छोटे Credit Notes

₹20, ₹50, ₹100 या ₹200 जैसी छोटी राशियां।

✔ बड़ी संख्या में Documents

एक ही सप्लायर द्वारा हजारों Invoice और Credit Notes।

इन संकेतों को नजरअंदाज नहीं करना चाहिए।


Tax Professionals के लिए विशेष सावधानियां

यदि आप—

  • Chartered Accountant
  • GST Practitioner
  • Tax Consultant
  • Accountant
  • Business Owner

हैं, तो प्रत्येक रिटर्न फाइल करने से पहले—

  • IMS देखें।
  • GSTR-2A और GSTR-2B का मिलान करें।
  • Credit Notes अलग से जांचें।
  • संदिग्ध दस्तावेज Reject या Pending रखें।
  • आवश्यकता पड़ने पर संबंधित सप्लायर से पुष्टि करें।

क्या Government को नुकसान होता है?

वीडियो में लेखक का मत है कि इस प्रकार की स्थिति में प्रत्यक्ष नुकसान सरकार के बजाय संबंधित टैक्सपेयर के ITC पर पड़ सकता है, जबकि कथित रूप से उस ITC का उपयोग आगे फर्जी बिलिंग चेन में किया जा सकता है। यह स्रोत में व्यक्त विश्लेषण है।


GST Portal में क्या सुधार किए जा सकते हैं?

वीडियो में निम्न सुझाव दिए गए हैं—

  • Credit Note को Original Invoice से अनिवार्य रूप से लिंक किया जाए।
  • Table 9B में आवश्यक विवरण का सख्ती से पालन कराया जाए।
  • अतिरिक्त वैलिडेशन जोड़ा जाए।
  • असामान्य Credit Notes पर ऑटो अलर्ट भेजे जाएं।
  • नए GSTIN द्वारा बड़े पैमाने पर अपलोड किए गए दस्तावेजों की अतिरिक्त जांच हो।

GST ITC Credit Note Scam: कैसे अपने Input Tax Credit (ITC) को सुरक्षित रखें? (Part 3)

Business Owners के लिए Complete GST Safety Checklist

यदि आप हर महीने GST Return फाइल करते हैं, तो निम्न चेकलिस्ट को अपनी नियमित प्रक्रिया का हिस्सा बनाएं।

✅ 1. GSTR-2B हमेशा ध्यान से देखें

केवल ITC की कुल राशि देखकर Return फाइल न करें।

हर महीने जांचें—

  • कोई नया Supplier तो नहीं आया?
  • कोई अनजान Invoice तो नहीं है?
  • कोई अतिरिक्त Credit Note तो नहीं जोड़ा गया?

वीडियो में भी यही सलाह दी गई है कि GSTR-2B की समीक्षा किए बिना सीधे GSTR-3B फाइल करना जोखिमपूर्ण हो सकता है।


✅ 2. IMS (Invoice Management System) जरूर चेक करें

IMS केवल एक औपचारिक सुविधा नहीं है।

यहीं पर आपको पता चलता है—

  • कौन सा Invoice स्वीकार करना है।
  • कौन सा Reject करना है।
  • कौन सा Pending रखना है।

यदि कोई दस्तावेज संदिग्ध लगे, तो तुरंत कार्रवाई करें।


✅ 3. Unknown Supplier को तुरंत Verify करें

यदि GSTR-2B में ऐसी पार्टी दिखाई दे—

  • जिससे आपने कभी माल नहीं खरीदा
  • जिसके साथ कभी व्यापार नहीं किया

तो उसे स्वीकार करने से पहले पुष्टि अवश्य करें।


✅ 4. Credit Note की राशि मिलान करें

हमेशा जांचें—

  • Original Invoice कितना था?
  • Credit Note कितना है?
  • क्या दोनों आपस में मेल खाते हैं?

यदि Credit Note असामान्य रूप से अधिक हो, तो उसे तुरंत जांचें।


✅ 5. GSTR-2A और GSTR-2B का मिलान करें

कई व्यवसाय केवल GSTR-2B देखते हैं।

लेकिन समय-समय पर GSTR-2A से भी तुलना करना अच्छी प्रैक्टिस मानी जाती है।


Chartered Accountants और GST Practitioners के लिए सुझाव

यदि आप अपने क्लाइंट्स के GST Return फाइल करते हैं—

✔ केवल Auto-populated Data पर निर्भर न रहें।

✔ IMS Review को Standard Operating Procedure (SOP) का हिस्सा बनाएं।

✔ प्रत्येक Credit Note की पुष्टि करें।

✔ नए GSTIN वाले Suppliers की विशेष जांच करें।

✔ क्लाइंट को हर महीने ITC Reconciliation Report दें।


Small Business Owners सबसे अधिक जोखिम में क्यों हैं?

छोटे व्यापारी अक्सर—

  • स्वयं Return फाइल करते हैं।
  • Accountant पर पूरी तरह निर्भर रहते हैं।
  • IMS नियमित रूप से नहीं देखते।

इसी कारण छोटे व्यवसाय ऐसे संभावित मामलों में अधिक प्रभावित हो सकते हैं।


किन गलतियों से बचना चाहिए?

❌ बिना GSTR-2B देखे Return फाइल करना

❌ IMS Ignore करना

❌ Unknown Credit Note स्वीकार करना

❌ केवल Accountant पर निर्भर रहना

❌ छोटे Amount को महत्व न देना


यदि संदिग्ध Credit Note दिखाई दे तो क्या करें?

यदि आपको कोई ऐसा Credit Note दिखाई देता है—

  • जो आपकी खरीद से संबंधित नहीं है,
  • या किसी अज्ञात Supplier से आया है,

तो आप—

  • IMS में उसकी समीक्षा करें।
  • आवश्यकता अनुसार Reject या Pending विकल्प का उपयोग करें।
  • संबंधित Supplier से पुष्टि करें।
  • यदि मामला गंभीर लगे, तो अपने GST सलाहकार या संबंधित विभाग से मार्गदर्शन लें।

वीडियो में भी बताया गया है कि अब IMS में Credit Note को Pending रखने की सुविधा उपलब्ध है, जिससे सत्यापन के लिए समय मिल सकता है।


Technology जितनी बढ़ रही है, Fraud भी उतने ही बदल रहे हैं

पहले GST Fraud मुख्यतः—

  • Fake Companies
  • Bogus Billing
  • Fake ITC

तक सीमित थे।

अब यदि डिजिटल सिस्टम में कहीं तकनीकी कमी हो, तो उसका दुरुपयोग करने की कोशिश की जा सकती है।

इसीलिए केवल सरकार ही नहीं, बल्कि प्रत्येक Taxpayer को भी सतर्क रहना होगा।


क्या GST Portal में सुधार की आवश्यकता है?

वीडियो में प्रस्तुत विश्लेषण के अनुसार निम्न सुधार उपयोगी हो सकते हैं—

  • Credit Note को Original Invoice से अनिवार्य रूप से लिंक करना।
  • Table 9B में मूल Invoice का वैलिडेशन लागू करना।
  • असामान्य Credit Notes पर ऑटो अलर्ट देना।
  • नए GSTIN द्वारा बड़ी संख्या में अपलोड किए गए दस्तावेजों की अतिरिक्त जांच करना।
  • टैक्सपेयर्स को स्पष्ट नोटिफिकेशन उपलब्ध कराना।

मुख्य सीख (Key Takeaways)

  • ITC आपका महत्वपूर्ण टैक्स क्रेडिट है—इसे हल्के में न लें।
  • हर महीने GSTR-2B और IMS की जांच करें।
  • Unknown Supplier से आए Invoice या Credit Note की पुष्टि करें।
  • छोटे अमाउंट को भी अनदेखा न करें।
  • Return फाइल करने से पहले Reconciliation अवश्य करें।
  • यदि कोई दस्तावेज संदिग्ध लगे, तो जल्दबाजी में स्वीकार न करें।

निष्कर्ष

GST प्रणाली ने भारत की टैक्स व्यवस्था को अधिक डिजिटल और पारदर्शी बनाया है, लेकिन किसी भी डिजिटल सिस्टम की तरह सतर्कता यहां भी आवश्यक है।

इस लेख में जिस संभावित GST ITC Credit Note Scam की चर्चा की गई है, वह एक वीडियो में साझा किए गए अनुभव और तकनीकी विश्लेषण पर आधारित है। यदि इस प्रकार की स्थिति वास्तव में सामने आती है, तो समय पर GSTR-2B, IMS और संबंधित दस्तावेजों की जांच करके संभावित नुकसान से बचा जा सकता है।

एक जागरूक टैक्सपेयर बनने का सबसे अच्छा तरीका है—हर महीने अपने GST रिकॉर्ड की सावधानीपूर्वक समीक्षा करना और किसी भी संदिग्ध एंट्री को बिना जांच स्वीकार न करना।


Frequently Asked Questions (FAQs)

1. GST ITC Credit Note Scam क्या है?

यह एक संभावित पैटर्न है जिसमें संदिग्ध Credit Notes के माध्यम से टैक्सपेयर के ITC को प्रभावित करने की आशंका व्यक्त की गई है। यह विवरण स्रोत वीडियो में साझा किए गए विश्लेषण पर आधारित है।


2. GSTR-2B कितनी बार चेक करना चाहिए?

हर महीने GSTR-3B फाइल करने से पहले GSTR-2B और IMS दोनों की समीक्षा करना अच्छी प्रैक्टिस है।


3. IMS क्या है?

IMS (Invoice Management System) वह सुविधा है जहां टैक्सपेयर Invoice और Credit Note को Accept, Reject या Pending कर सकता है।


4. यदि कोई अनजान Credit Note दिखाई दे तो क्या करें?

पहले उसकी पुष्टि करें। यदि वह आपकी वास्तविक खरीद से संबंधित नहीं है, तो IMS में उचित कार्रवाई करें और आवश्यकता होने पर अपने GST सलाहकार से संपर्क करें।


5. छोटे ₹50–₹100 के Credit Note को भी जांचना चाहिए?

हाँ। छोटी राशि होने के बावजूद हर अनजान Credit Note की जांच करना उचित है, क्योंकि नियमित समीक्षा से त्रुटियों या संदिग्ध गतिविधियों की पहचान समय रहते हो सकती है।


 
9:46 PM

रवि शर्मा MLM विवाद: क्या सच में 1 महीने में ₹1 करोड़ कमाए जा सकते हैं? जानिए मल्टी लेवल मार्केटिंग की पूरी सच्चाई

 

रवि शर्मा MLM विवाद: क्या सच में 1 महीने में ₹1 करोड़ कमाए जा सकते हैं? जानिए मल्टी लेवल मार्केटिंग की पूरी सच्चाई



परिचय

आजकल सोशल मीडिया पर ऐसे कई वीडियो वायरल हो रहे हैं जिनमें कुछ लोग दावा करते हैं कि उन्होंने एक महीने में ₹1 करोड़, 100 करोड़ की नेटवर्थ, लग्जरी कारें, बंगले, प्राइवेट जेट और करोड़ों की कमाई हासिल कर ली है। ऐसे ही एक वायरल नाम रवि शर्मा का है, जिनके वीडियो लाखों लोगों तक पहुंच रहे हैं।

लेकिन सवाल यह है कि क्या ये दावे सच हैं, या फिर लोगों को जल्दी अमीर बनने का सपना दिखाकर Multi Level Marketing (MLM) के जरिए नए सदस्य जोड़ने की मार्केटिंग रणनीति है?

इस लेख में हम वायरल दावों, मल्टी लेवल मार्केटिंग के बिजनेस मॉडल, संभावित जोखिमों और निवेशकों के लिए जरूरी सावधानियों को समझेंगे।


कौन हैं रवि शर्मा?

सोशल मीडिया पर वायरल वीडियो में रवि शर्मा खुद को बेहद सफल बताते हैं। वीडियो में करोड़ों की कमाई, महंगी गाड़ियां, बंगले और बड़ी संपत्ति जैसी बातें कही जाती हैं। ऐसे वीडियो देखकर कई लोग प्रभावित हो जाते हैं और सोचते हैं कि शायद यही जल्दी अमीर बनने का रास्ता है।

हालांकि, बाद में मीडिया से बातचीत में उन्होंने कई वायरल दावों को गलत तरीके से प्रस्तुत बताया और कहा कि कुछ आंकड़े उनके व्यक्तिगत नहीं बल्कि कंपनी के कारोबार से जुड़े थे।


MLM (Multi Level Marketing) क्या है?

मल्टी लेवल मार्केटिंग (MLM) एक ऐसा बिजनेस मॉडल है जिसमें केवल प्रोडक्ट बेचने पर ही नहीं बल्कि नए लोगों को नेटवर्क में जोड़ने पर भी कमीशन मिलता है।

इसमें व्यक्ति—

  • उत्पाद बेचता है।
  • नए सदस्य जोड़ता है।
  • उनकी बिक्री से भी कमीशन कमाता है।

यदि कंपनी का मुख्य फोकस वास्तविक उत्पादों की बिक्री के बजाय लगातार नए सदस्य जोड़ने पर हो, तो लोगों को अतिरिक्त सावधानी बरतनी चाहिए।


लोग जल्दी क्यों फंस जाते हैं?

ऐसे सेमिनार और सोशल मीडिया वीडियो में अक्सर दिखाया जाता है—

  • लग्जरी कारें
  • बड़े बंगले
  • विदेश यात्राएं
  • करोड़ों की कमाई
  • वित्तीय स्वतंत्रता

इनका उद्देश्य लोगों को यह विश्वास दिलाना होता है कि नेटवर्क से जुड़ते ही उनका जीवन बदल जाएगा।

यही वह मनोवैज्ञानिक प्रभाव है जो कई लोगों को आकर्षित करता है।


भारत में MLM उद्योग कितना बड़ा है?

भारत में पिछले कई वर्षों में डायरेक्ट सेलिंग और MLM उद्योग तेजी से बढ़ा है।

हजारों कंपनियां इस क्षेत्र में कार्यरत हैं। इनमें कुछ वैध डायरेक्ट सेलिंग कंपनियां हैं, जबकि कुछ पर समय-समय पर जांच या शिकायतें भी सामने आती रही हैं।

इसी कारण किसी भी कंपनी से जुड़ने से पहले उसकी वैधता और व्यवसाय मॉडल को समझना बेहद जरूरी है।


हर MLM कंपनी गलत नहीं होती

यह समझना जरूरी है कि सभी MLM कंपनियां अवैध नहीं होतीं।

यदि किसी कंपनी का मुख्य राजस्व वास्तविक उत्पादों या सेवाओं की बिक्री से आता है और वह सरकारी नियमों का पालन करती है, तो उसे वैध डायरेक्ट सेलिंग कंपनी माना जा सकता है।

लेकिन यदि अधिकांश कमाई केवल नए लोगों की भर्ती (Recruitment) पर निर्भर हो, तो यह जोखिम का संकेत हो सकता है।


जल्दी अमीर बनने का सपना सबसे बड़ा जाल

यदि कोई व्यक्ति दावा करे—

  • 30 दिनों में करोड़पति बन जाएं।
  • बिना मेहनत करोड़ों कमाएं।
  • हर महीने निश्चित लाखों रुपये कमाएं।
  • नौकरी छोड़ दें।

तो ऐसे दावों को हमेशा संदेह की नजर से देखना चाहिए।

वास्तविक व्यवसाय में सफलता के लिए समय, कौशल और निरंतर मेहनत की आवश्यकता होती है।


क्यों अधिकांश लोग पैसा नहीं कमा पाते?

नेटवर्क आधारित मॉडल में आमतौर पर शुरुआती स्तर पर जुड़े लोगों को अधिक लाभ मिलने की संभावना होती है।

बाद में जुड़ने वाले अधिकांश लोगों को—

  • नए सदस्य नहीं मिलते।
  • बिक्री नहीं हो पाती।
  • निवेश की गई राशि वापस नहीं आती।

इसी कारण कई लोग आर्थिक नुकसान उठाते हैं।


सोशल मीडिया का प्रभाव

आज Instagram, Facebook, YouTube और Telegram जैसे प्लेटफॉर्म पर करोड़ों लोगों तक पहुंच बनाना आसान हो गया है।

महंगी कारों के सामने वीडियो बनाना, किराए के बंगले या लग्जरी होटल में शूटिंग करना और सफलता की कहानियां सुनाना लोगों पर गहरा प्रभाव डालता है।

लेकिन सोशल मीडिया पर दिखाई देने वाली हर चीज वास्तविक नहीं होती।


किसी भी बिजनेस से जुड़ने से पहले क्या जांचें?

यदि कोई आपको किसी नेटवर्क बिजनेस में शामिल होने के लिए कहे, तो पहले ये सवाल जरूर पूछें—

  • कंपनी कितने वर्षों से चल रही है?
  • क्या उसके उत्पाद वास्तव में बाजार में बिकते हैं?
  • आय का मुख्य स्रोत क्या है?
  • क्या केवल सदस्य जोड़ने पर पैसा मिलता है?
  • क्या कंपनी सरकारी नियमों का पालन करती है?
  • क्या आय के दावों का कोई प्रमाण है?

यदि इन सवालों के स्पष्ट उत्तर न मिलें, तो निवेश करने से बचना बेहतर है।


ऐसे संकेत जो खतरे की घंटी हैं

इन बातों पर विशेष ध्यान दें—

  • बहुत कम समय में करोड़पति बनाने का वादा।
  • केवल नए लोगों को जोड़ने पर जोर।
  • महंगी कारों और लग्जरी लाइफस्टाइल का प्रदर्शन।
  • आय का कोई सत्यापित रिकॉर्ड नहीं।
  • "आज ही जुड़िए, मौका निकल जाएगा" जैसा दबाव।
  • सवाल पूछने पर स्पष्ट जवाब न मिलना।

सफल लोग अपनी संपत्ति का प्रचार क्यों नहीं करते?

दुनिया के कई बड़े उद्योगपति अपनी सफलता का प्रदर्शन कम करते हैं। उनकी पहचान उनके व्यवसाय, नवाचार और उपलब्धियों से होती है, न कि सोशल मीडिया पर रोजाना अपनी संपत्ति दिखाने से।

इसीलिए केवल लग्जरी लाइफस्टाइल देखकर किसी की आर्थिक सफलता का अनुमान लगाना उचित नहीं है।


खुद को कैसे सुरक्षित रखें?

  • किसी भी स्कीम में पैसा लगाने से पहले पूरी जानकारी लें।
  • केवल सोशल मीडिया वीडियो देखकर निर्णय न लें।
  • कंपनी का रजिस्ट्रेशन और कानूनी स्थिति जांचें।
  • लिखित आय योजना (Compensation Plan) पढ़ें।
  • परिवार या वित्तीय सलाहकार से सलाह लें।
  • यदि कोई योजना अवास्तविक लगे, तो उससे दूरी बनाए रखें।

निष्कर्ष

रवि शर्मा से जुड़ा वायरल विवाद एक महत्वपूर्ण सीख देता है—जल्दी अमीर बनने का सपना अक्सर लोगों को जोखिम भरे फैसले लेने पर मजबूर कर देता है। किसी भी बिजनेस मॉडल या निवेश योजना का मूल्यांकन तथ्यों, दस्तावेजों और पारदर्शिता के आधार पर करें, न कि सोशल मीडिया पर दिखने वाली लग्जरी लाइफस्टाइल के आधार पर।

धन बनाने का सबसे सुरक्षित तरीका आज भी वही है—ज्ञान, मेहनत, धैर्य और सही वित्तीय निर्णय।

FAQs

1. क्या सभी MLM कंपनियां धोखाधड़ी होती हैं?

नहीं। कुछ डायरेक्ट सेलिंग कंपनियां वैध रूप से काम करती हैं, जबकि कुछ मॉडल नियमों का उल्लंघन कर सकते हैं। किसी भी कंपनी से जुड़ने से पहले उसकी वैधता जांचना जरूरी है।

2. क्या सोशल मीडिया पर दिखाई गई लग्जरी लाइफस्टाइल पर भरोसा करना चाहिए?

नहीं। केवल वीडियो देखकर किसी व्यक्ति की वास्तविक आय या संपत्ति का अनुमान नहीं लगाया जा सकता।

3. किसी MLM कंपनी से जुड़ने से पहले क्या करें?

कंपनी का रजिस्ट्रेशन, उत्पाद, आय मॉडल और कानूनी स्थिति की जांच करें तथा लिखित जानकारी प्राप्त करें।

4. जल्दी अमीर बनने के दावे कितने विश्वसनीय होते हैं?

यदि कोई बिना मेहनत या बहुत कम समय में असाधारण कमाई का वादा करता है, तो उसे सावधानी से परखना चाहिए।

5. यदि किसी स्कीम पर संदेह हो तो क्या करें?

पैसा निवेश करने से पहले स्वतंत्र जानकारी जुटाएं, वित्तीय विशेषज्ञ से सलाह लें और यदि धोखाधड़ी का संदेह हो तो संबंधित अधिकारियों को शिकायत करें।

9:43 PM

₹64.38 करोड़ का Fake APK Scam: कैसे 18 साल के युवक ने AI और YouTube से सीखकर 3,000 मोबाइल हैक कर दिए

 

₹64.38 करोड़ का Fake APK Scam: कैसे 18 साल के युवक ने AI और YouTube से सीखकर 3,000 मोबाइल हैक कर दिए



परिचय

भारत में साइबर अपराध लगातार बढ़ रहे हैं और अब ठग पहले से कहीं अधिक आधुनिक तकनीकों का इस्तेमाल कर रहे हैं। मई 2026 में गुजरात के सूरत में एक ऐसा मामला सामने आया जिसने पूरे देश को चौंका दिया। एक व्यक्ति ने WhatsApp पर आए PNB ONE Banking App के नाम से भेजे गए नकली APK को असली बैंकिंग ऐप का अपडेट समझकर इंस्टॉल कर लिया। कुछ ही मिनटों में उसके बैंक खाते से लाखों रुपये गायब हो गए।

जांच के बाद पुलिस ने जिस मास्टरमाइंड को गिरफ्तार किया, उसकी उम्र सिर्फ 18 साल थी। उसने केवल 11वीं तक पढ़ाई की थी, लेकिन YouTube, AI और Telegram की मदद से इतनी खतरनाक साइबर फ्रॉड तकनीक विकसित कर ली कि हजारों लोगों के मोबाइल फोन हैक हो गए।


कैसे शुरू हुआ पूरा मामला?

मई 2026 में सूरत के एक व्यक्ति को WhatsApp पर एक संदेश मिला जिसमें दावा किया गया कि यह PNB ONE Banking App का आधिकारिक अपडेट है। संदेश के साथ APK फाइल भी भेजी गई थी।

पीड़ित ने बिना संदेह किए उस APK को अपने Android फोन में इंस्टॉल कर लिया। इंस्टॉलेशन के कुछ समय बाद ही उसके बैंक खाते से उसकी अनुमति के बिना बड़ी रकम ट्रांसफर हो गई।

पीड़ित ने तुरंत सूरत साइबर क्राइम सेल और राष्ट्रीय साइबर अपराध हेल्पलाइन में शिकायत दर्ज कराई।


दो महीने बाद कानपुर से हुई गिरफ्तारी

सूरत साइबर क्राइम सेल की जांच उत्तर प्रदेश के कानपुर तक पहुंची।

20 जुलाई 2026 को पुलिस ने कानपुर के एक होटल से 18 वर्षीय रोहित वीरेंद्र सिंह शाक्य को गिरफ्तार कर लिया।

छापेमारी के दौरान पुलिस ने उसके कब्जे से

  • लैपटॉप
  • कई मोबाइल फोन
  • डिजिटल डिवाइस
  • साइबर अपराध से जुड़े इलेक्ट्रॉनिक उपकरण

बरामद किए।


सिर्फ 11वीं तक पढ़ा, लेकिन बना साइबर अपराधी

पूछताछ में रोहित ने बताया कि उसे पढ़ाई में कोई खास रुचि नहीं थी।

उसने

  • YouTube वीडियो देखकर
  • AI टूल्स की मदद से
  • Telegram पर मौजूद हैकर समुदाय से सीखकर

खुद ही हैकिंग सीख ली।

यहीं से उसने नकली मोबाइल एप्लिकेशन बनाना शुरू किया।


121 नकली Apps तैयार किए

जांच में पुलिस को पता चला कि आरोपी ने 121 Fake Android Apps तैयार किए थे।

इनमें कई लोकप्रिय सेवाओं के नाम का दुरुपयोग किया गया था, जैसे—

  • PNB One Banking
  • American Express
  • BigBasket
  • RTO Services
  • e-Challan
  • अन्य सरकारी एवं निजी ऐप

इन सभी ऐप्स का उद्देश्य लोगों का डेटा और बैंकिंग जानकारी चुराना था।


3,000 मोबाइल हुए हैक

जांच में सामने आया कि

  • लगभग 3,000 मोबाइल फोन संक्रमित हुए
  • नकली ऐप्स 29,600 से अधिक बार डाउनलोड किए गए
  • कई लोगों ने एक से अधिक फर्जी ऐप इंस्टॉल किए

इस कारण प्रभावित डिवाइसों की संख्या लगातार बढ़ती गई।


₹64.38 करोड़ की साइबर ठगी

पुलिस जांच के अनुसार

  • 54,000 से अधिक धोखाधड़ी वाले बैंक ट्रांजैक्शन
  • कुल नुकसान लगभग ₹64.38 करोड़

का हुआ।

यह भारत के सबसे बड़े APK आधारित बैंकिंग फ्रॉड मामलों में से एक माना जा रहा है।


यह Scam कैसे काम करता था?

रोहित केवल नकली ऐप नहीं बनाता था।

वह दो अलग-अलग Android एप्लिकेशन तैयार करता था।

1. Fake Banking App

यह आम लोगों के लिए होता था।

उसे बिल्कुल असली बैंकिंग ऐप जैसा डिजाइन किया जाता था ताकि उपयोगकर्ता को कोई शक न हो।


2. Criminal Monitoring App

यह ऐप केवल साइबर अपराधियों के लिए होता था।

जैसे ही कोई व्यक्ति नकली ऐप का उपयोग करता—

  • OTP
  • Login Credentials
  • बैंकिंग जानकारी
  • अन्य संवेदनशील डेटा

सीधे अपराधियों तक पहुंच जाता था।

इससे बैंक खाते से पैसे निकालना बेहद आसान हो जाता था।


Cyber Criminals को बेचता था पूरा सिस्टम

रोहित केवल खुद धोखाधड़ी नहीं करता था।

वह यह पूरा सिस्टम अन्य साइबर अपराधियों को बेचता था।

प्रत्येक सेटअप की कीमत लगभग

₹15,000

थी।

इसके अलावा

हर महीने

₹15,000 Maintenance एवं Software Update Fee

भी वसूली जाती थी।


Telegram बना अपराधियों का नेटवर्क

जांच में सामने आया कि आरोपी Telegram के माध्यम से साइबर अपराधियों से संपर्क करता था।

वह वहीं पर

  • Fake Apps
  • Updates
  • Support
  • Malware

उपलब्ध कराता था।


कई राज्यों में फैला नेटवर्क

पुलिस के अनुसार आरोपी ने अपने नकली ऐप्स

  • झारखंड (जामताड़ा)
  • हरियाणा
  • राजस्थान

में सक्रिय साइबर अपराध गिरोहों तक भी पहुंचाए थे।

इससे यह स्पष्ट हुआ कि यह कोई अकेला अपराध नहीं बल्कि एक बड़े साइबर नेटवर्क का हिस्सा था।


AI भी बन सकता है अपराध का हथियार

इस घटना ने एक नई चिंता पैदा की।

AI स्वयं अपराध नहीं करता, लेकिन यदि उसका गलत उपयोग किया जाए तो अपराधी तेजी से नई तकनीक सीख सकते हैं।

आज YouTube, AI चैटबॉट और ऑनलाइन समुदायों की मदद से कम अनुभव वाला व्यक्ति भी खतरनाक साइबर टूल तैयार कर सकता है।

इसलिए डिजिटल सुरक्षा पहले से कहीं अधिक महत्वपूर्ण हो गई है।


ऐसे Fake APK Scam से कैसे बचें?

यदि आप सुरक्षित रहना चाहते हैं, तो इन बातों का हमेशा ध्यान रखें—

  • केवल Google Play Store या आधिकारिक वेबसाइट से ही ऐप डाउनलोड करें।
  • WhatsApp या Telegram से आई APK फाइल कभी इंस्टॉल न करें।
  • Unknown Sources इंस्टॉलेशन बंद रखें।
  • किसी भी ऐप को SMS, Accessibility या Screen Recording जैसी अनावश्यक अनुमति न दें।
  • बैंकिंग OTP, PIN या Password किसी से साझा न करें।
  • मोबाइल में हमेशा Antivirus और नवीनतम Security Update रखें।
  • बैंकिंग ऐप केवल आधिकारिक स्रोत से ही अपडेट करें।

निष्कर्ष

सूरत का यह ₹64.38 करोड़ Fake APK Scam दिखाता है कि आज साइबर अपराध केवल तकनीकी विशेषज्ञों तक सीमित नहीं रहे। एक 18 वर्षीय युवक ने YouTube, AI और Telegram की मदद से ऐसा नेटवर्क बना लिया जिसने हजारों लोगों को आर्थिक नुकसान पहुंचाया।

यह घटना हमें सिखाती है कि डिजिटल दुनिया में सतर्क रहना ही सबसे बड़ी सुरक्षा है। किसी भी बैंकिंग ऐप, APK फाइल या अपडेट को इंस्टॉल करने से पहले उसकी प्रामाणिकता अवश्य जांचें। कुछ सेकंड की सावधानी आपकी जीवनभर की कमाई बचा सकती है।

FAQs

1. Fake APK Scam क्या होता है?

यह ऐसा साइबर फ्रॉड है जिसमें असली ऐप जैसा दिखने वाला नकली Android APK इंस्टॉल करवाकर बैंकिंग जानकारी चोरी की जाती है।

2. APK केवल Play Store से ही डाउनलोड करना चाहिए?

हाँ, हमेशा Google Play Store या संबंधित कंपनी की आधिकारिक वेबसाइट से ही ऐप डाउनलोड करें।

3. क्या WhatsApp पर भेजा गया बैंकिंग ऐप सुरक्षित होता है?

नहीं। बैंक कभी भी WhatsApp पर APK भेजकर ऐप इंस्टॉल करने के लिए नहीं कहते।

4. अगर गलती से Fake APK इंस्टॉल हो जाए तो क्या करें?

तुरंत इंटरनेट बंद करें, बैंक से संपर्क करें, पासवर्ड बदलें, ऐप हटाएं और राष्ट्रीय साइबर हेल्पलाइन 1930 पर शिकायत दर्ज करें।

5. क्या AI की मदद से साइबर अपराध बढ़ रहे हैं?

AI सीखने और विकास का शक्तिशाली माध्यम है, लेकिन गलत हाथों में इसका दुरुपयोग करके फिशिंग, नकली ऐप और अन्य साइबर हमलों को अधिक प्रभावी बनाया जा सकता है।

9:38 PM

Assam's ₹2,200 Crore Trading Scam: Why Online Investment Frauds Are Increasing in India

 

Assam's ₹2,200 Crore Trading Scam: Why Online Investment Frauds Are Increasing in India



Introduction

The rise of online investing has created countless opportunities for people to grow their wealth. However, it has also opened the door for sophisticated financial frauds. One of the biggest examples is the ₹2,200 crore Assam trading scam, where a 22-year-old allegedly deceived thousands of investors by promising extraordinary returns.

This incident is more than just another financial crime. It exposes the growing problem of investment scams in India and highlights the importance of financial awareness.

Who Was Behind the Scam?

According to the transcript, the alleged mastermind was Vishal Phukan, a 22-year-old from Assam. Despite his young age, he managed to build a reputation as a successful entrepreneur. To gain public trust, he registered multiple companies in sectors such as pharmaceuticals, construction, and media production. He also maintained a glamorous lifestyle on social media, making people believe he was a highly successful businessman.

This carefully crafted image convinced many investors that their money was in safe hands.

How Did the Scam Work?

The scheme followed a classic Ponzi model.

Vishal reportedly promised investors 30% returns within just 60 days. Such extraordinary profits attracted thousands of people who were eager to multiply their savings quickly. Initially, investors received the promised returns, but these payments came from the money collected from new investors rather than from genuine business profits.

As more people joined, the scheme expanded rapidly through word-of-mouth recommendations. Friends, relatives, and acquaintances encouraged others to invest after seeing the initial payouts.

The Luxury Lifestyle That Built Trust

Instead of investing the money in legitimate businesses, the scam allegedly financed an extravagant lifestyle.

Luxury assets, expensive events, and even lavish family celebrations created the illusion of enormous wealth. Many investors believed that only a genuinely successful entrepreneur could afford such a lifestyle.

Unfortunately, appearances proved to be misleading.

Why Did the Scam Collapse?

Every Ponzi scheme depends on a continuous flow of new investors.

As soon as new investments slowed down, the operator could no longer pay returns to existing investors. Payments stopped, panic spread, and victims began filing complaints with the police.

Before the accused could allegedly flee, Assam Police arrested the main suspects. During the investigation, authorities reportedly found that several other individuals might also have been involved in the operation.

Another Massive Trading Scam

The transcript also mentions another alleged financial fraud involving DB Stock Broking.

According to the narration, a man named Dipankar Barbon allegedly used the company's name to attract investors by claiming he had a highly profitable trading strategy capable of generating 50% to 60% monthly returns. Like the previous scam, initial payments built confidence among investors until the scheme eventually collapsed. By the time complaints increased, the accused had reportedly fled the country.

Why Are Investment Scams Increasing?

The transcript identifies several reasons behind the rise in financial fraud across India.

1. Desire for Quick Money

Many people are attracted by promises of exceptionally high returns. Instead of questioning unrealistic claims, they invest hoping to double or triple their money quickly.

Greed often overrides rational decision-making.

2. Cheap Internet Access

Affordable internet has connected millions of Indians to digital platforms. While this is beneficial, scammers also use social media, messaging apps, and online advertisements to reach potential victims on a massive scale.

3. Low Financial Literacy

One of the biggest challenges is limited financial education.

The transcript notes that financial literacy in India remains relatively low, especially in rural areas. Many people cannot distinguish between legitimate investments and fraudulent schemes, making them easy targets for scammers.

4. Weak Law Enforcement

Fraudsters often believe they can escape punishment because legal proceedings are slow and online complaints may not always result in immediate action.

When criminals think the risk of getting caught is low, they become more confident in running large-scale scams.

5. Rising Unemployment

Economic pressure can influence both victims and fraudsters.

Some individuals desperately seek investment opportunities to improve their financial situation, while others may resort to illegal activities due to unemployment and lack of opportunities.

6. Social Pressure and Greed

Modern society often measures success through wealth.

People are constantly encouraged to earn more money, and this mindset sometimes leads them to ignore warning signs. Even educated professionals, including doctors, engineers, and business owners, can fall victim when attractive returns cloud their judgment.

How Can You Protect Yourself?

To avoid becoming a victim of investment fraud:

  • Never believe promises of guaranteed high returns.
  • Verify whether a company is registered with the appropriate financial regulators.
  • Research the investment thoroughly before transferring money.
  • Avoid making decisions based solely on social media popularity.
  • Consult qualified financial professionals before investing large amounts.
  • Remember that genuine investments always involve some level of risk.

If an opportunity sounds too good to be true, it usually is.

Conclusion

The Assam ₹2,200 crore trading scam serves as a powerful reminder that financial fraud can affect anyone, regardless of education or background. Fraudsters often succeed by exploiting trust, greed, and a lack of financial awareness. The best defense is not luck but knowledge.

Before investing your hard-earned money, verify every claim, question unrealistic returns, and make informed financial decisions. Building wealth takes time, patience, and careful planning—not shortcuts that promise impossible profits.

Sunday, May 31, 2026

8:26 PM

VFS Global Investigation: क्या Visa Applicants से जबरन Premium Services ली जा रही हैं? जानिए पूरी सच्चाई

 

VFS Global Investigation: क्या Visa Applicants से जबरन Premium Services ली जा रही हैं? जानिए पूरी सच्चाई

VFS Global Investigation


VFS Global और VFS Tasheer पर लगे गंभीर आरोपों की पूरी जानकारी। क्या Visa Applicants को जबरन Premium Lounge, Courier और SMS Services खरीदने के लिए मजबूर किया जाता है? जानिए जांच रिपोर्ट की प्रमुख बातें।

VFS Global Investigation: दुनिया की सबसे बड़ी Visa Processing कंपनी पर गंभीर सवाल

यदि आपने कभी विदेश यात्रा के लिए वीजा आवेदन किया है, तो संभव है कि आपका सामना VFS Global या VFS Tasheer से हुआ हो। दुनिया भर में लाखों लोग हर वर्ष इन केंद्रों के माध्यम से अपने वीजा आवेदन जमा करते हैं।

लेकिन हाल ही में एक अंतरराष्ट्रीय जांच रिपोर्ट ने VFS Global की कार्यप्रणाली पर गंभीर सवाल खड़े कर दिए हैं। आरोप हैं कि कुछ केंद्रों पर आवेदकों को अनावश्यक Value Added Services (VAS) खरीदने के लिए प्रेरित या मजबूर किया जाता है।

आखिर इस पूरे मामले में सच्चाई क्या है? आइए विस्तार से समझते हैं।

VFS Global क्या है?

VFS Global एक Visa Outsourcing Service Provider है जो दुनिया के लगभग 160 देशों के लिए वीजा आवेदन प्रक्रिया संभालता है।

इसका मुख्य काम है:

  • Visa Applications स्वीकार करना

  • Biometrics Collect करना

  • Passport और Documents जमा करना

  • Embassy तक आवेदन पहुंचाना

  • Visa Process होने के बाद Passport वापस देना

महत्वपूर्ण बात यह है कि VFS Visa Approval या Rejection का निर्णय नहीं लेता। यह अधिकार केवल संबंधित Embassy के पास होता है।

VFS Global और VFS Tasheer में क्या अंतर है?

बहुत से लोग दोनों को एक ही समझते हैं।

VFS Global

यूरोप, ऑस्ट्रेलिया, कनाडा और अन्य देशों के Visa Applications संभालता है।

VFS Tasheer

मुख्य रूप से Saudi Arabia Visa Processing से जुड़ा प्लेटफॉर्म है।

दोनों एक ही समूह से जुड़े हुए हैं लेकिन विभिन्न देशों के लिए अलग ब्रांड के रूप में कार्य करते हैं।

Investigation Report में क्या आरोप लगाए गए हैं?

28 मई 2026 को प्रकाशित एक जांच रिपोर्ट में कई गंभीर आरोप सामने आए।

रिपोर्ट के अनुसार कुछ आवेदकों को निम्नलिखित सेवाएं लेने के लिए दबाव महसूस कराया गया:

  • Premium Lounge Service

  • SMS Tracking Service

  • Courier Service

  • Printing और Photocopy Services

इन सेवाओं को Value Added Services (VAS) कहा जाता है।

Value Added Services (VAS) क्या हैं?

VAS ऐसी सेवाएं हैं जो अनिवार्य नहीं होतीं।

उदाहरण:

Premium Lounge Appointment

अलग प्रतीक्षा क्षेत्र और अतिरिक्त सहायता।

SMS Tracking

वीजा आवेदन की स्थिति SMS द्वारा प्राप्त करना।

Courier Service

पासपोर्ट घर पर प्राप्त करना।

Photocopy एवं Printing

दस्तावेज़ों की प्रतियां उपलब्ध कराना।

सिद्धांत रूप से ये सभी सेवाएं वैकल्पिक होती हैं।

सबसे बड़ा आरोप: क्या लोगों को मजबूर किया जाता है?

रिपोर्ट में दावा किया गया कि कुछ मामलों में आवेदकों को यह महसूस कराया गया कि यदि वे Premium Services नहीं खरीदेंगे तो:

  • आवेदन में देरी हो सकती है

  • दस्तावेज़ स्वीकार नहीं होंगे

  • अतिरिक्त समस्याएं आ सकती हैं

हालांकि VFS Global ने ऐसे आरोपों से इनकार किया है।

Premium Lounge Service क्यों विवाद में है?

Premium Lounge Service सबसे अधिक चर्चा में रही।

कुछ आवेदकों का दावा है कि:

  • देर से पहुंचने पर Lounge Service लेने की सलाह दी गई

  • दस्तावेज़ में छोटी गलती होने पर Lounge Service का सुझाव दिया गया

  • गलत मिशन चयन जैसी समस्याओं के लिए अतिरिक्त भुगतान मांगा गया

इन दावों की स्वतंत्र पुष्टि आवश्यक है।

क्या कर्मचारियों को Sales Targets दिए जाते हैं?

रिपोर्ट के अनुसार VFS कर्मचारियों को Incentives और Bonus दिए जाने की व्यवस्था है।

आरोप यह है कि:

  • अधिक Value Added Services बेचने पर Incentives मिलते हैं

  • इससे कर्मचारियों को अतिरिक्त सेवाएं बेचने की प्रेरणा मिल सकती है

हालांकि Incentive आधारित मॉडल कई उद्योगों में सामान्य माना जाता है।

Data Security को लेकर क्या चिंताएं उठी हैं?

जांच रिपोर्ट में डेटा सुरक्षा से जुड़े कुछ प्रश्न भी उठाए गए।

इनमें शामिल हैं:

Unencrypted Data Transfer

कुछ मामलों में डेटा सुरक्षा मानकों पर सवाल उठाए गए।

Document Retention

दावा किया गया कि कुछ डेटा निर्धारित अवधि से अधिक समय तक रखा गया।

यदि ये आरोप सही साबित होते हैं तो यह गोपनीयता से जुड़ा गंभीर मुद्दा हो सकता है।

Visa Applicants की सबसे बड़ी शिकायत क्या है?

अधिकांश शिकायतें तीन सेवाओं से जुड़ी बताई जाती हैं:

SMS Service

जब ऑनलाइन ट्रैकिंग उपलब्ध है तो अतिरिक्त SMS शुल्क क्यों?

Courier Service

कुछ मामलों में पासपोर्ट कलेक्शन के बजाय Courier Service की सलाह।

Premium Lounge

क्या यह वास्तव में वैकल्पिक है या व्यावहारिक रूप से आवश्यक बना दिया जाता है?

Revenue का बड़ा खेल?

रिपोर्ट में दावा किया गया कि Value Added Services से होने वाली आय पिछले कुछ वर्षों में काफी बढ़ी है।

यह दर्शाता है कि:

  • Premium Services कंपनी के लिए महत्वपूर्ण आय स्रोत बन चुकी हैं।

  • ग्राहकों को अतिरिक्त सेवाएं बेचने का व्यवसायिक महत्व बढ़ गया है।

VFS Global का आधिकारिक जवाब

VFS Global ने अपने बचाव में कहा है कि:

  • सभी Premium Services वैकल्पिक हैं।

  • ग्राहकों को पहले से जानकारी दी जाती है।

  • Premium Service लेने से Visa Approval पर कोई प्रभाव नहीं पड़ता।

  • कंपनी नियमित Internal और External Audits कराती है।

  • Data Protection के लिए मजबूत सुरक्षा प्रणाली मौजूद है।

क्या Visa Decision पर Premium Service का प्रभाव पड़ता है?

नहीं।

यह समझना बेहद जरूरी है।

चाहे आप:

  • Premium Lounge लें

  • SMS Service लें

  • Courier लें

या इनमें से कोई सेवा न लें,

Visa Approval या Rejection का निर्णय केवल Embassy द्वारा किया जाता है।

Visa Applicants को क्या करना चाहिए?

यदि आप वीजा आवेदन कर रहे हैं:

1. आधिकारिक वेबसाइट पढ़ें

सभी वैकल्पिक और अनिवार्य शुल्क समझें।

2. Invoice अवश्य जांचें

सुनिश्चित करें कि कोई अनचाही सेवा जोड़ी न गई हो।

3. प्रश्न पूछें

यदि कोई सेवा आवश्यक बताई जाए तो उसका लिखित आधार मांगें।

4. रसीद सुरक्षित रखें

भविष्य में किसी विवाद की स्थिति में उपयोगी होगी।

5. शिकायत दर्ज करें

यदि आपको अनुचित व्यवहार महसूस हो तो आधिकारिक शिकायत दर्ज करें।

क्या यह केवल VFS का मामला है?

यह मामला केवल एक कंपनी का नहीं है।

यह पूरी Visa Outsourcing Industry के लिए महत्वपूर्ण प्रश्न उठाता है:

  • पारदर्शिता कितनी है?

  • ग्राहक अधिकारों की सुरक्षा कैसे हो?

  • वैकल्पिक सेवाओं की बिक्री कैसे नियंत्रित हो?

निष्कर्ष

VFS Global दुनिया की सबसे बड़ी Visa Processing कंपनियों में से एक है और हर वर्ष करोड़ों लोग इसकी सेवाओं का उपयोग करते हैं। हालिया जांच रिपोर्ट ने कई महत्वपूर्ण प्रश्न उठाए हैं, लेकिन आरोपों और वास्तविक तथ्यों के बीच अंतर समझना जरूरी है।

जब तक जांच पूरी नहीं होती, किसी निष्कर्ष पर पहुंचना उचित नहीं होगा। लेकिन यह निश्चित है कि Visa Applicants को अपने अधिकारों, शुल्क संरचना और उपलब्ध सेवाओं की जानकारी अवश्य होनी चाहिए।

FAQs

1. क्या Premium Lounge Service लेना अनिवार्य है?

नहीं, सामान्य परिस्थितियों में यह वैकल्पिक सेवा होती है।

2. क्या SMS Service आवश्यक है?

नहीं, अधिकांश मामलों में ऑनलाइन ट्रैकिंग उपलब्ध रहती है।

3. क्या Premium Service लेने से Visa जल्दी मिलता है?

VFS के अनुसार नहीं। Visa निर्णय Embassy द्वारा लिया जाता है।

4. VFS Global और VFS Tasheer में क्या अंतर है?

VFS Tasheer मुख्य रूप से Saudi Visa Applications संभालता है जबकि VFS Global अन्य देशों के लिए कार्य करता है।

5. यदि कोई अतिरिक्त शुल्क जबरन लिया जाए तो क्या करें?

रसीद सुरक्षित रखें और VFS तथा संबंधित Embassy को शिकायत दर्ज करें।

Search here anything you like